Endometrioza jest przewlekłą, estrogenozależną chorobą zapalną dotykającą ok. 10% kobiet w wieku rozrodczym, charakteryzującą się obecnością tkanki podobnej do endometrium poza jamą macicy. Mimo postępu w zrozumieniu wieloczynnikowej patogenezy (m.in. rola mikrobiomu i estrobolomu) opóźnienie diagnostyczne wynosi średnio 7–12 lat. Artykuł omawia epidemiologię, trudności diagnostyczne oraz farmakoterapię endometriozy. Szczególny nacisk położono na rolę farmaceuty we wczesnym wychwytywaniu sygnałów alarmowych, różnicowaniu z IBS, edukacji pacjentek oraz optymalizacji leczenia. Czujność farmaceutów może znacząco skrócić cierpienie pacjentek i poprawić jakość ich życia.

Zaburzenia lękowe należą do najczęstszych problemów zdrowia psychicznego i coraz częściej dotyczą osób w różnym wieku. Obok psychoterapii i leków syntetycznych rośnie zainteresowanie metodami naturalnymi o potwierdzonej skuteczności. Olejek z lawendy wąskolitnej (Lavandulae angustifoliae oleum) wykazuje działanie przeciwlękowe, co potwierdzają badania kliniczne. W dawkach 80–160 mg dziennie istotnie zmniejsza objawy lęku, poprawia jakość życia i jest dobrze tolerowany. Nie powoduje sedacji ani ryzyka uzależnienia. Standaryzowany olejek lawendowy może stanowić bezpieczne wsparcie w leczeniu zaburzeń lękowych.

W tekście zwrócę uwagę na nazwy roślin nazywanych hybrydami lub mieszańcami, które powstały z kombinacji nazw mających już ustalone znaczenie. Odróżnia się dwa rodzaje roślin hybrydowych: 1. nothogenera [czyt.: notogenera] (mieszańce rodzajowe) – rośliny powstałe ze skrzyżowania przedstawicieli dwóch lub więcej różnych rodzajów, 2. nothospecies [czyt.: notospecjes] (mieszańce gatunkowe) – rośliny powstałe w wyniku skrzyżowania przynajmniej dwóch różnych gatunków. Same wyrazy nothogenera i nothospecies są hybrydami językowymi, ponieważ składają się z wyrazów pochodzenia greckiego i łacińskiego. 

Zaparcia to problem kliniczny definiowany jako rzadkie lub utrudnione oddawanie stolca, dotykający znaczną część populacji. Dzielą się na pierwotne (czynnościowe) oraz wtórne (objawowe). Diagnostyka obejmuje szczegółowy wywiad, badanie fizykalne i, w razie potrzeby, badania laboratoryjne, obrazowe oraz specjalistyczne. Leczenie rozpoczyna się od modyfikacji diety, aktywności fizycznej oraz treningu defekacyjnego. W przypadku braku skuteczności wprowadza się farmakoterapię obejmującą leki zwiększające objętość stolca, osmotyczne, stymulujące lub nowoczesne leki prokinetyczne. Doustne wyroby medyczne przeciw zaparciom, opierające się na fizjologicznej adhezji do błony śluzowej jelita, tworzą ochronną warstwę wzmacniającą barierę jelitową i modulującą mikrośrodowisko. Badania adhezji potwierdzają ich zdolność do długotrwałego przylegania do powierzchni jelita, co jest fundamentalne dla ich działania barierowego i ochronnego na komórki jelitowe.

Maślan sodu, będący solą kwasu masłowego, należy do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA) wytwarzanych przez mikrobiotę jelitową w procesie fermentacji błonnika pokarmowego. Stanowi podstawowe źródło energii dla kolonocytów oraz odgrywa istotną rolę w utrzymaniu integralności bariery jelitowej i modulacji odpowiedzi immunologicznej. Dane kliniczne wskazują na jego potencjalne znaczenie wspomagające w zespole jelita nadwrażliwego (IBS), nieswoistych chorobach zapalnych jelit (IBD), biegunkach poantybiotykowych oraz stanach związanych z dysbiozą. W artykule omówiono mechanizmy działania maślanu sodu oraz jego praktyczne zastosowanie w codziennej praktyce farmaceuty i lekarza.

W Polsce i innych krajach EU rośnie zainteresowanie produktami naturalnymi, zwłaszcza pochodzenia roślinnego, które są nie tylko składnikami leków, ale także suplementów diety i żywności funkcjonalnej. Powszechne spożycie produktów roślinnych różnego pochodzenia wymaga rozwiązania problemów związanych z ich bezpieczeństwem, jakością i skutecznością. W Europie za gromadzenie i ocenę danych naukowych na temat substancji i preparatów ziołowych odpowiada Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych (Committee on Herbal Medicinal Products, HMPC), który funkcjonuje w ramach Europejskiej Agencji Leków (European Medicines Agency, EMA). W Polsce Zespół ds. Suplementów Diety działający przy Głównym Inspektoracie Sanitarnym (GIS) ustala warunki stosowania składników suplementów, w tym preparatów z ziół. W artykule omówiono prace instytucji unijnych oraz polskich (GIS) opublikowane w 2025 r., które dotyczą bezpieczeństwa i skuteczności preparatów ziołowych przeznaczonych do użytku medycznego (leki) i spożywczego (suplementy diety).

Dość liczną grupę wśród łacińskich nazw roślin stanowią te, w których pojawiają się określenia toponimiczne tworzone od nazw geograficznych dla podkreślenia, gdzie dana roślina występuje.Termin „toponim” jest złożeniem dwóch greckich słów: τόπος (topos) „miejsce” i ὄνομα (onoma) „imię, nazwa”. Greckie τοπώνυμον (toponymon) oznaczało dosłownie „nazwa miejsca”. W nazwach roślin pojawiają się toponimy w zlatynizowanej formie, najczęściej przymiotnika, np. arabicus „arabski”, chinensis/sinensis „chiński”, iaponicus/japonicus „japoński”, zeylanicus „cejloński” etc. Przymiotnik łaciński występuje w trzech rodzajach, stąd zależnie od rodzaju rzeczownika poprzedzającego przymiotnik, może on zamiast -us (rodzaj męski) przybierać końcówkę -a dla rodzaju żeńskiego, np. arabica, lub dla rodzaju nijakiego końcówkę -um np. arabicum albo -e zamiast -is (rodzaj męski i żeński), np. sinense.

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum L.) od wielu lat znajduje zastosowanie w medycynie tradycyjnej oraz współczesnej fitoterapii. Roślina ta zawiera liczne związki bioaktywne, takie jak hiperycyna i hiperforyna, którym przypisuje się szerokie spektrum właściwości prozdrowotnych. Do najważniejszych należą działania: przeciwbakteryjne, spazmolityczne oraz łagodzące dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Szczególne znaczenie kliniczne ma jednak udokumentowany potencjał przeciwdepresyjny preparatów z dziurawca, dzięki czemu są one powszechnie stosowane w terapii lekkich i umiarkowanych epizodów depresyjnych. Mechanizm działania przeciwdepresyjnego ekstraktów z dziurawca obejmuje przede wszystkim hamowanie wychwytu zwrotnego serotoniny, dopaminy i noradrenaliny, co prowadzi do zwiększenia ich dostępności w ośrodkowym układzie nerwowym. W literaturze wskazuje się także na możliwość modulowania neuroplastyczności oraz działania przeciwutleniającego, co może dodatkowo wspierać efekt terapeutyczny. Ze względu na dobrą tolerancję i naturalne pochodzenie preparatów wielu pacjentów chętnie stosuje terapię dziurawcem. Należy jednak podkreślić ryzyko licznych interakcji lekowych, wynikających głównie z indukcji enzymów cytochromu P450 i glikoproteiny P, co ogranicza stosowanie dziurawca u osób przyjmujących inne leki wymagające stabilnych stężeń terapeutycznych.

Zespół metaboliczny (ZM) to zbiór czynników ryzyka chorób sercowo-naczyniowych i cukrzycy typu 2. Leczenie ZM jest trudne, dlatego poszukuje się nowych, skutecznych i nietoksycznych metod. Kompleks na bazie makrocząsteczek polisacharydowych może odgrywać istotną rolę w leczeniu ZM. Działa on na poziomie jelita, tworząc żel o wysokiej lepkości, który zmniejsza wchłanianie węglowodanów i tłuszczów, kontrolując poposiłkowy szczyt glikemiczny. Badania wykazały, że  poprawia kontrolę glikemii, redukuje masę ciała i poprawia profil lipidowy. Może być cennym uzupełnieniem terapii ZM, szczególnie w połączeniu z dietą i zmianą stylu życia.

Zaburzenia owulacji, często związane z wieloczynnikowymi zmianami hormonalnymi i metabolicznymi, mogą prowadzić do niepłodności. Ciężkie postaci endometriozy, jak również  przedwczesna niewydolność jajników (POI: premature ovary insufficiency) nie mogą zostać całkowicie wyleczone za pomocą samej farmakoterapii. Interwencje ziołowe, choć nie zastępują leczenia farmakologicznego, mogą stanowić jego istotne uzupełnienie. Naturalne produkty, takie jak stosowane w dolegliwościach dotyczących endometriozy, dzieli są na trzy kategorie: ekstrakty ziołowe, specyficzne bioaktywne związki pochodzenia roślinnego oraz chińskie ziołolecznictwo. W produktach ziołoleczniczych całość surowca roślinnego lub jego standaryzowany ekstrakt traktuje się jako złożoną mieszaninę terapeutyczną, bez definiowania substancji czynnej farmaceutycznie (API: Active Pharmaceutical Ingredient). Efekt farmakologiczny ziół jest wypadkową synergistycznego działania wielu różnych związków chemicznych obecnych w roślinie. Dowody naukowe na skuteczność ziół w odwróceniu samej przyczyny przedwczesnej niewydolności jajników (POI), czyli przywróceniu ich funkcji, są ograniczone  do badań obserwacyjnych.

„Przekąskowy” model żywienia dzieci, z rosnącym udziałem żywności wysokoprzetworzonej, sprzyja nadmiarowi energii przy niskiej gęstości odżywczej diety. Może to prowadzić do luk w podaży mikroskładników ważnych dla wzrastania, odporności i rozwoju układu nerwowego, szczególnie u dzieci odżywianych wybiórczo lub z obniżonym apetytem. Omówiono konsekwencje częstego spożywania słodkich i słonych przekąsek oraz znaczenie witamin A, B, C, D, E i żelaza w rozwoju dziecka. Podkreślono praktyczne interakcje (witamina C – wchłanianie żelaza, witamina A – metabolizm żelaza). Zaproponowano podejście diet-first uzupełniane bezpieczną, celowaną suplementacją (witamina D profilaktycznie, żelazo według wskazań).

Alergie układu oddechowego najczęściej kojarzone są z okresem wiosenno-letnim i ekspozycją na pyłki roślin. Tymczasem objawy alergicznego nieżytu nosa mogą utrzymywać się lub nasilać również zimą, głównie z powodu alergenów całorocznych oraz wczesnego pylenia drzew. Artykuł omawia najważniejsze przyczyny tzw. zimowej alergii oraz praktyczne możliwości farmakoterapii z wykorzystaniem bilastyny, furoinianu mometazonu  oraz donosowego połączenia olopatadyny z furoinianem mometazonu.

Interwencje ziołowe u kobiet w wieku rozrodczym mogą stanowić istotne uzupełnienie farmakoterapii zespołu policystycznych jajników (PCOS: polycystic ovary syndrome), na co wskazują badania przedkliniczne i kliniczne. Wstępne dowody na równoważne i/lub wspomagające efekty leczenia znaleziono dla dwóch leków farmaceutycznych (bromokryptyny i klomifenu) i trzech leków ziołowych w leczeniu hiperprolaktynemii (Vitex agnus castus), niepłodności i indukcji owulacji (Cimicifuga racemosa i  Tribulus terrestris). Zbiorcza analiza danych wskazuje na akceptowalną jakość dowodów dla Vitex agnus castus i klomifenu w leczeniu niepłodności i indukcji owulacji oraz Cimicifuga racemosa i Tribulus terrestris w leczeniu rzadkich miesiączek/braku miesiączki i niepłodności związanych z PCOS. Co również istotne, pośrednio na prozdrowotną rolę diety warzywno-owocowej wskazuje wykryty u kobiet z PCOS niski indeks fitochemikaliów dietetycznych (DPI: dietary phytochemical index). Dane wskazujące na skuteczność ziół Tribulus terrestris, Glycyrrhiza spp. stosowanych samodzielnie lub w połączeniu z innymi środkami są obiecujące, niemniej jednak jest to wczesna faza badań.

Alergiczny nieżyt nosa (ANN) i ostra pokrzywka są jednymi z najczęstszych chorób alergicznych obserwowanych w POZ. ANN to IgE-zależne zapalenie błony śluzowej nosa z objawami kichania, świądu, blokady i wodnistej wydzieliny, a jego rozpoznanie opiera się na wywiadzie i badaniu przedmiotowym przy ograniczonym zakresie badań dodatkowych. Ostra pokrzywka charakteryzuje się nagłym wystąpieniem bąbli i świądu, często z obrzękiem naczynioruchowym, i dotyka ok. 20–25% populacji. Leczenie ANN obejmuje doustne leki przeciwhistaminowe II generacji oraz donosowe GKS o udokumentowanej skuteczności. W ostrej pokrzywce podstawą postępowania jest eliminacja czynnika wyzwalającego i regularne stosowanie leków przeciwhistaminowych II generacji zgodnie z wytycznymi, a krótkie kursy doustnych GKS są zarezerwowane wyłącznie dla ciężkich przypadków. Większość pacjentów z ANN i ostrą pokrzywką może być skutecznie leczona w POZ, co ogranicza konieczność wykonywania zbędnych badań i kierowania do specjalistów.

Witaminy z grupy B, zwłaszcza tiamina (B₁), pirydoksyna (B₆) i kobalamina (B₁₂), odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu układu nerwowego. Synergistyczne działanie tych witamin może być skuteczne w leczeniu różnych schorzeń układu nerwowego, takich jak neuropatia, demencja i depresja. Kombinacja tych witamin może pomóc w łagodzeniu bólu, poprawie funkcjonowania nerwów i regeneracji uszkodzonych nerwów. Badania wykazały, że długotrwałe podawanie witamin B może prowadzić do redukcji dolegliwości bólowych i poprawy struktury włókien nerwowych. Witaminy B₁, B₆ i B₁₂ działają synergistycznie, co oznacza, że ich łączne działanie jest większe niż suma ich indywidualnych efektów.